Een van de belangrijkste monumenten van Almelo is Huize Almelo. Het kasteel staat aan de Gravenallee en vormt al eeuwenlang een opvallend herkenningspunt in de stad. Het huis wordt nog altijd bewoond door de grafelijke familie Van Rechteren Limpurg.
Het kasteel en het park zijn daarom normaal gesproken niet toegankelijk voor publiek. Het omliggende landgoed is wel opengesteld en bestaat uit grote stukken bos en landbouwgrond.
Al genoemd in de 13e eeuw
De geschiedenis van Huize Almelo gaat ver terug. Het huis wordt al in de 13e eeuw genoemd. In zijn testament van 6 juni 1297 schrijft Egbert van Almelo over zijn kasteel, dat hij aanduidt als ‘castrum’.
Hoe het kasteel er toen precies uitzag, is niet bekend. Een beeld van Almelo en de omgeving is wel te zien op een kaart die rond 1560 werd gemaakt door de bekende cartograaf Jacob van Deventer.
Almelo was tot 1795 een heerlijkheid. Dat was een gebied dat werd bestuurd door een heer. De heerlijkheid Almelo omvatte onder meer de gebieden van het latere Stad Almelo, Ambt Almelo en Vriezenveen.
Het huidige kasteel
Op de plaats van het huidige huis stond eerst een middeleeuws kasteel. Dat raakte door oorlogshandelingen zwaar beschadigd en werd uiteindelijk gesloopt.
Zeger van Rechteren liet een nieuw huis bouwen. Het nieuwe bakstenen huis was eind 1652 klaar om in te wonen. Het had geglazuurde dakpannen en een entree met marmeren zuilen. Binnen waren onder meer Italiaanse schoorsteenmantels met vergulde omlijstingen te vinden.
Maar ook dit huis kreeg al snel met oorlog te maken.
Zwaar beschadigd door oorlog
In 1665 en 1666 vielen troepen van de bisschop van Münster Nederland binnen. De troepen bezetten ook Huis Almelo en richtten grote schade aan.
Na het vertrek van de troepen in 1666 werd het kasteel opnieuw hersteld. Daarmee begon opnieuw een lange periode van verbouwen en aanpassen.
Rond 1700 liet Adolph Hendrik van Rechteren een park in Franse stijl rond het huis aanleggen. Tegelijk werd de jachtlaan aangelegd. Het park veranderde later, in 1830, in een landschapspark.
Grote verbouwing in de 19e eeuw
Tussen 1883 en 1885 werd Huis Almelo opnieuw grondig verbouwd. De ingangspartij werd naar voren gehaald. Daardoor ontstond binnen extra ruimte voor een grote entreehal en een indrukwekkende trap in 18e-eeuwse stijl.
In 1883 kreeg het huis zijn royale entreehal. De poort bij de ingang van de oprijlaan werd in 1884 vanaf het Kerkplein naar de huidige plek verplaatst.
Onder de vazen op de poortpijlers zijn de familiewapens van de Heren van Almelo te zien.
Ook in de 20e eeuw werd gebouwd
De veranderingen gingen daarna verder. In 1903 werd aan de noordelijke gevel een uitbouw met diensttrappen gemaakt. De bouwhuizen werden later gesloopt en opnieuw opgebouwd.
Het noordelijke bouwhuis dateert uit 1910. Het zuidelijke bouwhuis werd in 1930 opnieuw gebouwd.
In 1954 werd door architect Jan Jans een balkon aan de achterzijde van het huis gebouwd.
Van Almelo naar Van Rechteren Limpurg
De familiegeschiedenis van het kasteel is minstens zo bijzonder als het gebouw zelf.
Halverwege de 14e eeuw trouwde erfdochter Beatrix van Almelo met Evert van Heeckeren. Door dit huwelijk kwam Huis Almelo in handen van de familie Van Heeckeren. Deze familie werd later Van Rechteren genoemd.
In 1711 trouwde Joachim Hendrik Adolph van Rechteren met een erfdochter uit de familie Rijksgravin von Limpurg Speckfeld. Vanaf dat moment kwam de naam Limpurg bij de familienaam.
In 1705 kreeg Adolph Hendrik van Rechteren vanwege zijn verdiensten van de Duitse keizer de titel van graaf. In 1822 werd die titel bij Koninklijk Besluit ook toegekend aan Adolph Frederik Lodewijk van Rechteren Limpurg en zijn nageslacht.
De familie Van Rechteren Limpurg is nog altijd eigenaar van Huis Almelo.
De heer van Almelo had veel macht
De heren van Almelo hadden vroeger veel invloed in de stad en de omgeving. Een heerlijkheid had namelijk allerlei bijzondere rechten.
Zo konden de heren van Almelo onder meer de pastoor, later de predikant, de schout en leden van het gerecht benoemen. Ook hadden zij zeggenschap over functies als de schoolmeester, koster, doodgraver en nachtwaker.
Daarnaast waren er allerlei inkomsten uit bijvoorbeeld pacht, tol, jachtrecht, visrecht en marktrecht.
Dat leidde soms tot conflicten. Vooral over betalingen tussen de bewoners van het Almelerveen en de heren van Almelo ontstonden problemen. Sommige zaken werden uiteindelijk zelfs voor de rechtbank uitgevochten.
De Franse Tijd maakte een einde aan de bevoorrechte positie van de adel. Enkele rechten kwamen daarna nog gedeeltelijk terug. Met de Grondwet van 1848 en de Gemeentewet van 1851 kwam daar definitief een einde aan.
Landgoed van honderden hectares
Het landgoed rond Huize Almelo is groot. Het bestaat uit ongeveer 296 hectare bos en 493 hectare landbouwgrond.
De boerderijen op het landgoed zijn herkenbaar aan hun rood-gele luiken. Op de gevel staat een kroon van de familie Van Rechteren, met daarbij het jaartal waarin de boerderij is gebouwd.
Ten oosten van het huis ligt een fraaie eikenlaan van ongeveer drie kilometer. Aan de zuidoostkant van Almelo ligt het Nijreesbos, met een oppervlakte van ongeveer 165 hectare.
De familie Van Rechteren Limpurg bezit ook een landgoed bij Bruinehaar, tussen Langeveen en Kloosterhaar. Dat gebied is wel opengesteld voor bezoekers.
De Gravenallee veranderde door de jaren heen
Ook de omgeving van Huis Almelo is in de loop der jaren veranderd. Bij de aanleg van de N36, de huidige Van Rechteren Limpurgsingel, werd het huis afgesneden van de rest van het landgoed.
De provinciale weg kwam dwars door de 2,5 kilometer lange Gravenallee te liggen. Toch bleef Huize Almelo een duidelijk herkenningspunt voor iedereen die Almelo binnenkomt of door de stad rijdt.
Gekroonde boerderijen
De familie Van Almelo had ook veel invloed in Vriezenveen en omgeving. Tijdens de Reformatie speelden de heren van Almelo een belangrijke rol bij de overgang van de oude leer naar de nieuwe.
Ook bij de ontginning van de Weitemanslanden in de jaren dertig speelde de graaf van Rechteren Limpurg een rol. Dat gebeurde in het kader van werkverschaffing.
De boerderijen die in die periode werden gebouwd, zijn nog altijd herkenbaar. De rood-gele luiken en de gevelsteen met een kroon verwijzen naar de familie Van Rechteren Limpurg.
Nog altijd een markant beeld in Almelo
Huize Almelo ligt tegenwoordig midden in de bebouwde kom. Het kasteel, de bouwhuizen en de oranjerie worden bewoond.
Het park is daardoor normaal gesproken niet toegankelijk voor bezoekers. Alleen bij speciale gelegenheden gaan delen van het terrein soms open.
Wie over de Gravenallee rijdt, kan het historische huis wel van buiten bekijken. Zo blijft het eeuwenoude kasteel een bijzonder onderdeel van het beeld van Almelo.